Τον πρωτοπόρο του οικογενειακού δικαίου ανέδειξε ο Μιχάλης Σταθόπουλος στην ομιλία του για τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, στις 4 Νοεμβρίου 2026, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Στην εκδήλωση της Ένωσης Τριπολιτών Αττικής και του Συλλόγου Λεβιδιωτών Αττικής, ο ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, ακαδημαϊκός και πρώην υπουργός φώτισε μια λιγότερο γνωστή πλευρά του «πατέρα της Δημοκρατίας»: τις παρεμβάσεις του για μια οικογένεια θεμελιωμένη στην ισότητα, την ελευθερία συνείδησης και την προστασία των παιδιών.
Όπως εξήγησε, ήδη στις συζητήσεις του 1930–1931 για τη σύνταξη του Αστικού Κώδικα, ο Παπαναστασίου αμφισβήτησε την αρχηγία του άνδρα και υποστήριξε την ισότητα των συζύγων. Τάχθηκε υπέρ του πολιτικού γάμου, με προαιρετική τη θρησκευτική τελετή, και της εγκυρότητας των γάμων μεταξύ ορθοδόξων και ετεροθρήσκων. Υπερασπίστηκε επίσης τα παιδιά που γεννιούνταν εκτός γάμου, αποκρούοντας την αντίληψη ότι η προστασία τους ενθαρρύνει την ανηθικότητα.
Η ουσία της ανάγνωσης του Σταθόπουλου είναι σαφής: η δημοκρατική αρχή διαπερνούσε, για τον Παπαναστασίου, και την ιδιωτική ζωή. Θέσεις που τότε προσέκρουαν σε ισχυρές αντιστάσεις προανήγγελλαν βασικές κατευθύνσεις των μεταρρυθμίσεων του 1982–1983.
Στην ίδια εκδήλωση, ο ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου του ΕΚΠΑ Νίκος Κ. Αλιβιζάτος εστίασε στις συνταγματικές αντιλήψεις του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, με τίτλο ομιλίας «“Με την Δημοκρατίαν αποδίδεται η Ελλάς εις τους Έλληνας” Σχόλιο στις περί Συντάγματος αντιλήψεις του Αλέξανδρου Παπαναστασίου». Ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ Σπυρίδων Βλαχόπουλος, ανέπτυξε το θέμα «Απόψεις του Αλ. Παπαναστασίου για το Έθνος».
Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου και το Οικογενειακό Δίκαιο1
• Ομιλία Μιχ. Σταθόπουλου στην εκδήλωση της 4.11.2026 στην Αθήνα για τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου (Διοργάνωση της Ένωσης Τριπολιτών Αττικής και του Συλλόγου Λεβιδιωτών Αττικής)
1. Οι βασικές θέσεις του Αλέξανδρου Παπαναστασίου στηρίζονταν πάντοτε, όπως ο ίδιος διευκρίνιζε, στον ηθικό κανόνα, τη δημοκρατική αρχή και την ιδέα της δικαιοσύνης. Οι αντίπαλοί του, για να τις αντικρούσουν, κατέφευγαν συχνά στο γνωστό επιχείρημα του δήθεν ανεφίκτου της πραγμάτωσής τους ή του δήθεν προώρου των προτάσεών του. Πράγματι, ο Παπαναστασίου προηγείτο της εποχής του. Ήταν απαλλαγμένος από προθέσεις λαϊκισμού και μπορούσε να έχει το βλέμμα του στραμμένο στο μέλλον, στην πρόοδο, στην εξύψωση του επιπέδου της κοινωνίας. Αλλά, το ότι οι θέσεις του Παπαναστασίου ήταν πραγματοποιήσιμες το δείχνει το γεγονός ότι αργά ή γρήγορα πολλές απ’ αυτές, που είχαν συναντήσει αντίδραση από τη μεγάλη πλειοψηφία του πολιτικού κόσμου, είναι σήμερα κτήμα, θα έλεγα και καύχημα του πολιτισμένου κόσμου. Ενδεικτικά θα αναφέρω τους αγώνες του για την αβασίλευτη δημοκρατία, για την απλή αναλογική και για τα κοινωνικά δικαιώματα.
α) Ως προς το πρώτο: Ο Παπαναστασίου αγωνιζόταν για την αβασίλευτη δημοκρατία ήδη από την εποχή που κυβερνούσε το φιλοβασιλικό Λαϊκό Κόμμα υπό τον Δημήτριο Γούναρη. Δημοσίευσε τον Φεβρουάριο του 1922 το «Δημοκρατικό Μανιφέστο», με το οποίο στρεφόταν κατά του βασιλικού θεσμού. Διώχθηκε γι’ αυτό, παραπέμφθηκε σε δίκη και καταδικάσθηκε σε φυλάκιση τριών ετών. Τον αποφυλάκισε η «Επαναστατική Επιτροπή» (Πλαστήρας, Γονατάς, Φωκάς) τον Σεπτέμβριο του 1922. Έτσι, όταν το 1924 ο Παπαναστασίου έγινε πρωθυπουργός, ήταν φυσικό γι’ αυτόν να επιδιώξει και να πετύχει την έκπτωση του βασιλικού θεσμού και την ανακήρυξη της Δημοκρατίας. Δικαίως επομένως αποκλήθηκε «Πατέρας της Δημοκρατίας».
Στο σημείο αυτό ας μου επιτραπεί μια παρένθεση σχετική με την αναγνώριση της Δημοκρατίας, ενδεικτική του σπάνιου ήθους του ανδρός. Μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας υπήρξε θέμα δήμευσης της ιδιωτικής βασιλικής περιουσίας (δηλαδή αφαίρεσής της χωρίς αποζημίωση). Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου δεν συμφώνησε με τη δήμευση και είπε στη συνεδρίαση της Συντακτικής Συνέλευσης, που συζητούσε το θέμα: «Ημείς δεν θέλομεν την Δημοκρατίαν εκδικήτριαν· την θέλομεν έμπλεον δικαιοσύνης και επιεικείας και ανθρωπισμού»2 και λίγο αργότερα προσέθεσε, δείχνοντας για μια ακόμη φορά την ανωτερότητά του: «Δεν εννοούμεν διά την περιουσίαν των μελών της Δυναστείας να λάβωμεν εξαιρετικά μέτρα τα οποία δεν εφαρμόζονται στην Ελλάδα. Δεν είναι δυνατόν, δεν είναι γενναίον, εις στιγμάς αναπλάσεως του Κράτους, να αφήσωμεν να εννοηθή, ότι προσωπικά ελατήρια μας οδηγούν εις τοιαύτας αποφάσεις. Ας προσπαθήσωμεν να μη κηλιδώσωμεν την θέλησιν του Ελληνικού λαού με μικράς αποφάσεις» (έμφαση του γράφοντος), δηλαδή μικροπρεπείς αποφάσεις.3
Έμεινε ανοικτό μόνο το θέμα της απαλλοτρίωσης, με αποζημίωση φυσικά, όπως ισχύει για όλους τους πολίτες. Το τονίζω αυτό, γιατί αντίθετη ήταν η στάση της πολιτικής εξουσίας στην Ελλάδα το 1994 στο θέμα της βασιλικής περιουσίας της έκπτωτης (από 8.12.1974) βασιλείας. Στην ουσία αποφασίσθηκε η δήμευση, με συνέπεια να καταδικασθεί η χώρα μας σε αποζημίωση από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στο οποίο είχε προσφύγει ο τέως βασιλιάς Κωνσταντίνος. Αυτή τη φορά δεν υπήρχε Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Το μόνο που επιτεύχθηκε από τη χώρα μας ήταν να μειωθεί κατά πολύ το ζητούμενο ποσό.
β) Το εκλογικό σύστημα της απλής αναλογικής ο Παπαναστασίου το συνέδεε, και ορθώς, με την αρχή της ισότητας των Ελλήνων πολιτών.4 Μόνο η απλή αναλογική εξασφαλίζει την ισότητα, μόνο τότε έχουν ίση ψήφο οι πολίτες. «Ενισχυμένη» αναλογική ενισχύει την ψήφο μέρους των πολιτών, άρα τους δίνει μεγαλύτερη δύναμη. Ακόμη περισσότερο παραβιάζεται η ισότητα με το πλειοψηφικό σύστημα που ενισχύει υπέρμετρα τις ψήφους της πλειοψηφίας των πολιτών. «Η αναλογική αντιπροσωπεία θέλει ασφαλίσει ισοπολιτείαν», υποστήριζε ο Παπαναστασίου,5 συγχρόνως δε θα έχει ως συνέπεια «την φυσικήν κατάτμησιν των κομμάτων … και θα περιορίσει την πρωθυπουργικήν παντοδυναμίαν» (σήμερα θα λέγαμε τον πρωθυπουργοκεντρισμό). Εξηγούσε δε ότι «η αναλογική εκπροσώπησις και η φυσική κατάτμησις των κομμάτων καθώς και η συστηματική των οργάνωσις θα περιορίσουν την πρωθυπουργικήν παντοδυναμίαν … δεν είναι δυνατόν να συγκεντρωθούν εις ένα άνθρωπον τόσαι πνευματικαί και ηθικαί ικανότητες και τόση σωματική αντοχή, ώστε να ημπορέση να κρατήση εις τους ώμους του το παμμέγιστον βάρος τόσων υποθέσεων και διότι κατ’ αυτόν τον τρόπον περιορίζεται η συνεργασία περισσοτέρων ικανών ανθρώπων, πνίγεται η πρωτοβουλία και δραστηριότης των και τέλος η κολακεία και ο χαφιεδισμός ανοίγουν βαθύ χάσμα μεταξύ Κυβερνήσεως και λαού, εναντίον προς το πνεύμα και τους σκοπούς του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος». Και προσέθετε «Η συγκέντρωσις αυτή εξαιρετικά υπερβολικής εξουσίας εις τα χέρια του πρωθυπουργού … ευνοείται καταπληκτικά από το σημερινόν εκλογικόν σύστημα, την ύπαρξιν δύο μόνων κομματικών μερίδων, την προσωπικήν των οργάνωσιν, αι οποίαι αυξάνουν την εξάρτησιν από τον αρχηγόν και καθιστούν δύσκολον την προς αυτόν διαφωνίαν».6 Αλλά και άλλα οφέλη της απλής αναλογικής επισήμαινε με τα εξής: «Η αναλογική αντιπροσωπεία ματαιώνει τον άδικον σφετερισμόν της εξουσίας, την απόλυτον κυριαρχίαν μιας μερίδος και επί πλέον διότι η αναλογική ψηφοφορία, κατατέμνουσα τα κόμματα, αναγκάζουσα αυτά και να οργανωθούν πραγματικώς και να διατυπώσουν τας αντιλήψεις των επί των γενικών ομαδικών συμφερόντων και των γενικών πολιτικών αρχών, και δια των αρχών δικαιοσύνης που καθιεροί, συντελεί ασφαλώς εις την απάλυνσιν των παθών των κομμάτων».7
γ) Σχετικά με τους αγώνες του για τα κοινωνικά δικαιώματα που συνδέονται με το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης μπορούν να επισημανθούν, πάλι ενδεικτικά, τα εξής: Τις αρχές του αυτές ο Παπαναστασίου τις εφήρμοζε εν πρώτοις στην αγροτική πολιτική του. Ως αρμόδιος Υπουργός Γεωργίας προωθούσε την αποκατάσταση ακτημόνων καλλιεργητών και την αναδιανομή γαιών. Έδινε μάχες για την παραχώρηση των τσιφλικιών στους ακτήμονες της Θεσσαλίας. Σημαντικό έργο του ήταν επίσης η προώθηση της οργάνωσης εργατών και αγροτών σε συνεταιρισμούς. Επίσης δική του ιδέα και στην ουσία δικό του έργο ήταν η ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας ως κατά βάση μη κερδοσκοπικού οργανισμού, για την εξυπηρέτηση της αδύναμης τάξης των αγροτών. Στην ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας αντιτάχθηκε με οξύτητα η Εθνική Τράπεζα, που θα έχανε καταθέτες, αλλά ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου επέβαλε την άποψή του.
Και όσοι ιδεολογικά διαφωνούν με τις θέσεις αυτές του Αλέξανδρου Παπαναστασίου και ιδίως με τον κοινωνικό προσανατολισμό τους, δεν θα μπορούσαν να αρνηθούν ότι επρόκειτο για πρωτοποριακές και, εκείνη την εποχή, πρωτόγνωρες, μεταξύ των τότε πολιτικών ηγετών, ιδέες. Στον τομέα αυτόν ο Παπαναστασίου άνοιξε πράγματι νέους δρόμους. Μίλησε για «κοινωνική» δημοκρατία, όρος αλλά και θεσμός άγνωστος στην πολιτική σκηνή ως τότε. Τον δρόμο αυτόν τον ακολούθησαν και άλλοι κατά τις επόμενες δεκαετίες και σήμερα το Σύνταγμά μας αναφέρεται για πρώτη φορά στο Κεφάλαιο για τα δικαιώματα του ανθρώπου και σε κοινωνικά δικαιώματα.
Υπάρχουν και άλλες κοινωνικού προσανατολισμού πρωτοποριακές θέσεις του Παπαναστασίου, που κανείς δεν μπορεί σήμερα να τις αμφισβητήσει για ιδεολογικούς λόγους. Έτσι, μεταξύ άλλων, για πρώτη φορά προβλέφθηκε σε συνταγματική πλέον διάταξη της χώρας μας η προστασία της εργασίας, πνευματικής και σωματικής, και η ευθύνη του Κράτους «να μεριμνά συστηματικώς υπέρ της ηθικής και υλικής εξυψώσεως των εργαζομένων τάξεων, αστικών και αγροτικών». Ήταν το άρθρο 23 του Συντάγματος του 1925 (Συντάγματος του οποίου εμπνευστής και Πρόεδρος της Συντακτικής Επιτροπής που το συνέταξε ήταν ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου). Την προστασία αυτή υιοθέτησε 50 χρόνια αργότερα το ισχύον Σύνταγμα στο άρθρο 22 § 1. Ειδικά ως προς την εργατική νομοθεσία ήταν ο Παπαναστασίου που είχε εισηγηθεί, ήδη στο πρώτο κόμμα που ίδρυσε, το 1910 (που είχε το όνομα «Λαϊκόν Κόμμα», γνωστό και ως «Κόμμα των Κοινωνιολόγων»), την ψήφιση εργατικής προστατευτικής νομοθεσίας με συγκεκριμένα μέτρα. Η κοινωνική και εργατική νομοθεσία των πρώτων κυβερνήσεων Βενιζέλου είχε εμπνευστές τα μέλη της «Κοινωνιολογικής Εταιρείας», την οποία είχε ιδρύσει ο Παπαναστασίου.
Στο Σύνταγμα του 1925, του οποίου εμπνευστής, όπως είπα, ήταν ο Παπαναστασίου, και στο άρθρο 22 του Συντάγματος αυτού προβλέφθηκε για πρώτη φορά σε συνταγματική διάταξη στη χώρα μας προστασία της μητρότητας από το Κράτος. Σήμερα, μετά μισόν αιώνα, τούτο προβλέπεται στο άρθρο 21 του ισχύοντος Συντάγματος.
2. Αλλά βασικό θέμα της ομιλίας μου είναι οι θέσεις του Παπαναστασίου οι σχετικές με το Οικογενειακό Δίκαιο, τις οποίες διατύπωσε στην Αναθεωρητική Επιτροπή του 1930-1931 για τη σύνταξη του Αστικού Κώδικα. Οι θέσεις αυτές έχουν καταχωρισθεί στα Πρακτικά της εν λόγω Επιτροπής, δημοσιευμένα από το Υπουργείο Δικαιοσύνης τον Δεκέμβριο του 1933 (Τόμος Ι. «Οικογενειακόν Δίκαιον», σελ. 417 επ.). Χαρακτηριστικά είναι όσα είπε τότε για την ισότητα των φύλων, για τον τύπο τέλεσης του γάμου, για το κώλυμα γάμου ορθόδοξου χριστιανού με ετερόθρησκο, όπως επίσης και για τη ρύθμιση του καθεστώτος των εξωγάμων.
α) Ισότητα φύλων: Τον αγώνα για την ανύψωση των αδικούμενων κατηγοριών πολιτών ο Παπαναστασίου τον διεξήγε με συνέπεια παντού. Έτσι δεν μπορούσε να έχει διαφορετική γνώμη για τα δικαιώματα της γυναίκας. Πρωτοποριακή και εδώ η θέση του Παπαναστασίου για την ισότητα των φύλων και εκτός οικογένειας: Σε αγόρευσή του στην Δ΄ Συντακτική Συνέλευση στις 20.2.1925 τάσσεται υπέρ της γυναικείας ψήφου στις εκλογές, δηλώνοντας τα εξής: «Θα ήτο εντελώς άδικον από απόψεως ανθρωπίνων δικαιωμάτων να αμφισβητηθή απολύτως εις το ½ του πληθυσμού το δικαίωμά του να εκφέρη γνώμην επί των πολιτικών πραγμάτων, καθ’ ην στιγμήν προσφέρει και αυτό μεγάλας υπηρεσίας και υφίσταται μεγάλα βάρη και εν καιρώ ειρήνης και εν καιρώ πολέμου. Και όχι μόνον τούτο, αλλ’ ακριβώς, λόγω της ιδιοσυστασίας των γυναικών, η ανάμιξις αυτών ήθελε πολύ συντελέσει εις την διαφώτισιν ως προς τας αντιλήψεις της ζωής εις πολλά ζητήματα, ιδίως εις μερικά μέτρα αφορώντα την οικογένειαν, την μόρφωσιν και περίθαλψιν των παιδιών και εις μερικά άλλα…».8 Παραδέχθηκε όμως στη συνέχεια ότι προς τούτο «απαιτείται ωρίμανσις της δημοσίας γνώμης». Στην Ελλάδα αναγνωρίσθηκε στις γυναίκες το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι για πρώτη φορά στις βουλευτικές εκλογές του 1952.
Ανάλογα υποστήριξε ο Παπαναστασίου στο θέμα της ισότητας των φύλων στις συζυγικές σχέσεις. Στην εποχή όπου επικρατούσε στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς η θεσπισμένη από αιώνες αρχηγία του άνδρα στην οικογένεια, ο Παπαναστασίου, όπως και ελάχιστοι άλλοι πρωτοπόροι στο ζήτημα αυτό, υποστήριζε (στην Αναθεωρητική Επιτροπή του ΑΚ, 1930-1931), μη εισακουσθείς βέβαια, τη θέσπιση της αρχής της ισότητας άνδρα και γυναίκας στην οικογένεια,9 πάλι πάνω από μισό αιώνα πριν από την εισαγωγή της ισονομίας των φύλων στον ΑΚ το 1983. Τότε είχε επικρατήσει η αρχηγία του άνδρα με ψήφους 18 έναντι 3. Αξίζει να σημειωθεί ότι υπέρ της ισότητας των φύλων είχαν ταχθεί (από τα έχοντα ψήφο μέλη- οι πολιτικοί αρχηγοί, Βενιζέλος, Παπαναστασίου, Π. Τσαλδάρης, δεν είχαν ψήφο) μόνο τρεις (Σβώλος, Δεμερτζής και Βαρβαρέσος), ενώ οι υπόλοιποι 18 τάχθηκαν κατά! Αξίζει ακόμη να τονισθεί ότι ένας από τους 3 υπέρμαχους της ισότητας των φύλων ήταν και ο κατά τα λοιπά συντηρητικός Κ. Δεμερτζής, ο οποίος τόνισε τα εξής, λίαν ενδιαφέροντα:10 «Εν τη αιθούση ταύτη είδομεν περίεργα πράγματα. Είδομεν εγώ μεν να είμαι δεξιός και να δέχωμαι τον θρησκευτικόν γάμον και εξ άλλου να είμαι αριστερός, τασσσόμενος υπέρ της ισότητος των φύλων ενώπιον του νόμου, οι δε αριστεροί της Επιτροπής να είνε υπέρ του πολιτικού γάμου, αλλά να γίνωνται υπεράγαν δεξιοί εις το φλέγον ζήτημα της ισότητος των φύλων, δια να έχουν υπό τας διαταγάς των τα γυναίκας!».
Γενικά, μπορεί να λεχθεί ότι ο Παπαναστασίου μιλούσε τότε, το 1930, στην Επιτροπή για τον Αστικό Κώδικα, όπως μιλούσε μετά 50 χρόνια, το 1982, η Επιτροπή που συνέταξε το Σχέδιο Νόμου για τη μεγάλη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού μας δικαίου, η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, θεωρήθηκε τότε μια από τις πιο προοδευτικές ρυθμίσεις στην Ευρώπη.
β) Τύπος τέλεσης γάμου: Στην Αναθεωρητική Επιτροπή του υπό σύνταξη Αστικού Κώδικα του 1930, όπου μετείχαν, όπως είπα, (μόνο προς έκφραση γνώμης) και πολιτικοί αρχηγοί, όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Παναγής Τσαλδάρης και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Παπαναστασίου υποστήριξε τον πολιτικό τύπο τέλεσης του γάμου, ενώ ο θρησκευτικός τύπος, όπως έλεγε, «μπορεί να διατηρηθεί ως προαιρετικός, όπως και πρέπει να είναι, ως εκ της φύσεως της θρησκείας, αντικειμένης εις οιονδήποτε εκβιασμόν».11 (Τότε όλοι ήταν υποχρεωμένοι να τηρούν τον θρησκευτικό τύπο για την τέλεση του γάμου τους). Ο πολιτικός τύπος τέλεσης του γάμου αναγνωρίσθηκε, αλλά μόνο ως εναλλακτική λύση, μόλις το 1982 με τον ν. 1250 του έτους αυτού. Το πνεύμα της εποχής εκείνης (1930) εξέφρασε ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην ίδια Επιτροπή ως εξής: «Πρέπει να δηλώσω ότι δεν ημπορώ να δεχθώ, εκτός εάν δια της συνεχίσεως της συζητήσεως μεταπεισθώ, δεν ημπορώ ως υπεύθυνος κυβερνήτης να εισαγάγω εις την Βουλήν νομοσχέδιον προς κύρωσιν του Αστικού Κώδικος, αν το νομοσχέδιον αυτό δεν διατηρή ως αρχήν τον θρησκευτικόν γάμον, οσάκις αμφότεροι οι εις γάμου κοινωνίαν ερχόμενοι ανήκουν εις θρήσκευμα, το οποίον τον γάμον τον θεωρεί ως μυστήριον».12
Ο γάμος είναι για όλους μια έννομη σχέση που στηρίζεται σε συμφωνία των μερών και παράγει έννομα αποτελέσματα. Τον χαρακτήρα αυτόν τον γάμου ως έννομης σχέσης δεν τον αίρει η πρόσδοση στον γάμο από την εκκλησία και μυστηριακού ή, γενικότερα, θρησκευτικού χαρακτήρα. Απλούστατα ο γάμος θα έχει δύο ιδιότητες ή, καλύτερα, διπλή φύση: Θα είναι σύμβαση αστικού δικαίου και θα είναι και πράξη θρησκευτική. Ο ΑΚ δεν ρυθμίζει τον γάμο ως μυστήριο, αλλά μόνο ως έννομη σχέση. Πράγματι, ο Παπαναστασίου υποστήριξε τα εξής: «Ο θρησκευτικός γάμος, το υποχρεωτικόν δηλαδή του θρησκευτικού γάμου, ημπορεί να έχη δικαιολογίαν μόνον εις θεοκρατικόν κράτος. Μόνον εν θεοκρατικόν κράτος είνε δυνατόν να υποχρεώνη τους πολίτας αυτού να συνάπτουν γάμον θρησκευτικόν. Το πολιτικόν κράτος δεν έχη καμίαν δικαιολογίαν αποδεχόμενον τοιαύτην αρχήν. Ο γάμος είναι μία σχέσις εντελώς ιδιωτική, ένα συνάλλαγμα, το οποίον δημιουργεί σπουδαιοτάτας νομικάς σχέσεις και υποχρεώσεις και δια την πιστοποίησιν του οποίου είναι συμφέρον να υπάρχουν ωρισμένοι πανηγυρικοί τύποι … το να υποβάλωμεν την τέλεσιν του γάμου εις διατάξεις ανταποκρινομένας εις τα αντιλήψεις ορισμένων θρησκειών, νομίζω ότι αποτελεί ανακολουθίαν ενός πολιτικού κράτους, θίγουσαν την ελευθερίαν του ατόμου …Γνωρίζομεν όλοι τον μεγάλο ρόλον, τον οποίον έπαιξεν η Εκκλησία εις την διατήρησιν της εθνικής υποστάσεως και κατά τον εθνικόν αγώνα και δια τούτο ο σεβασμός προς αυτήν είναι μέγιστος, αλλά εκ τούτου δεν έπεται ότι ενισχύομεν την Εκκλησίαν διατηρούντες μίαν κοσμικήν εκκλησιαστικήν εξουσίαν … Η Εκκλησία είναι και πρέπει να είναι κοινωνικός οργανισμός χρησιμώτατος, αλλά υπό μίαν προϋπόθεσιν, την ελευθερίαν την απόλυτον της συνειδήσεως … ο θρησκευτικός γάμος θα διατηρηθή ως προαιρετικός».13 Τελικά στην Επιτροπή επικράτησε η γνώμη ότι απαιτείται η ιεροτελεστία ως συστατικό στοιχείο του γάμου με ψήφους 16 κατά 3.
γ) Κώλυμα ετεροθρησκείας: Σχετικά με τον γάμο ορθόδοξων χριστιανών με ετερόθρησκους ο Παπαναστασίου υποστήριξε ότι και αυτοί οι γάμοι πρέπει να είναι έγκυροι. Προσέθεσε δε ότι το τι θα κάνει η Εκκλησία με αυτούς τους γάμους είναι δικό της θέμα.14 Η Επιτροπή πράγματι δεν δέχθηκε να προβλεφθεί αυτό το κώλυμα γάμου με ψήφους 17 προς 4. Σημειωτέον ότι ο Μπαλής ήταν στους 17, αλλά στο τελικό σχέδιο του ΑΚ που φέρει την υπογραφή του δέχθηκε το κώλυμα αυτό.
δ) Εξώγαμα τέκνα: Στο ζήτημα των εξώγαμων τέκνων ο Παπαναστασίου, πάλι πρωτοποριακά, υποστήριξε την προστασία των τέκνων αυτών. Αγορεύοντας στη Βουλή στις 9.2.1927 και αντικρούοντας απόψεις μελών της Επιτροπής που θεωρούσαν ότι η προστασία αυτή προάγει την ανηθικότητα, απήντησε ως εξής: «Είναι ολόκληρος ο ανδρικός εγωϊσμός, ο οποίος φαντάζεται αυτό. Τουναντίον προάγεται κατ΄αυτόν τον τρόπον η ηθικότης, όταν δηλαδή λαμβάνεται προστασία περί των παιδιών είτε πρόκειται περί εξωγάμων είτε πρόκειται περί νομίμων». Και αυτό υποστηρίχθηκε το 1927, δηλαδή πάνω από μισό αιώνα πριν από την εξομοίωση στον Αστικό μας Κώδικα παιδιών γεννημένων εντός ή εκτός γάμου.15 Ήταν πράγματι ο Αρκάς πολιτικός μπροστά από την εποχή του.
Σημειωτέον ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε συντηρητικές απόψεις για τα εξώγαμα τέκνα, σύμφωνα βέβαια με το πνεύμα το οποίο τότε επικρατούσε. Είχε πει στην Αναθεωρητική Επιτροπή:16 «Εγώ είμαι μάλλον αριστερός, αλλά σας λέγω ότι δεν ημπορώ να ακολουθήσω εις αυτήν την περίπτωσιν τους αριστερούς … είνε φυσικόν ότι το παιδί, το οποίον προέρχεται από σχέσιν εξώγαμον, πρέπει να έχει ολιγώτερα δικαιώματα, όχι διότι πταίει το κακόμοιρο αυτό, αλλά διότι, όπως είνε συγκροτημένη η κοινωνία σήμερον, μας επιβάλλει ότι τα παιδιά, τα οποία είναι από γάμον τακτικόν, πρέπει να έχουν και μερικά δικαιώματα παραπάνω»!
3. Ως κατακλείδα της ομιλίας μου θα ήθελα να εξάρω ειδικά το γεγονός ότι ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν πρωτοπόρος μιας κοινωνικής δημοκρατίας. Ήταν μπροστά από την εποχή του, όπως οι μεγάλοι άνδρες. Όμως οι ευγενείς και θαρραλέες ιδέες του ήταν και ρεαλιστικές. Τότε προσέχθηκαν λιγότερο από ό,τι άξιζαν. Αν διερωτηθεί κανείς, πού οφειλόταν η ικανότητά του να επιλέγει και υποστηρίζει το δημοκρατικά και ηθικά και πολιτικά σωστό και ανεπίληπτο, δεν θα μπορούσε να παρακάμψει το γεγονός ότι του ήταν ξένη κάθε νοοτροπία λαϊκισμού ή θωπειών προς τους πολίτες εκεί που έπρεπε να είναι δυσάρεστος.
Ο Παπαναστασίου ήταν πνεύμα ελεύθερο, απαλλαγμένο από τις παρωπίδες των προκαταλήψεων, των δογματισμών, των μικροκομματικών ή βραχυπρόθεσμων συμφερόντων. Ήταν μόνο ταγμένος στην υπηρεσία του γενικού συμφέροντος. Γι’ αυτό οι θέσεις του ήταν υποδειγματικές σε όλα τα μεγάλα προβλήματα του τόπου. Η στάση αυτή του πολιτικού Παπαναστασίου απαιτούσε βέβαια πνευματικό σφρίγος και οξυδέρκεια και τόλμη. Όλα αυτά τα διέθετε ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, αλλά διέθετε και κάτι ακόμη: Ήθος.
Θα κλείσω με όσα είπε ο Γεώργιος Παπανδρέου ως συνήγορος του Αλέξανδρου Παπαναστασίου στη δίκη για το Δημοκρατικό Μανιφέστο τον Ιούνιο του 1922, όπου την αγόρευσή του την έκλεισε με τις εξής σύντομες εκφράσεις: «Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου είναι εγκαλλώπισμα του πολιτικού κόσμου της Ελλάδος. Ενάρετος όσον ουδείς. Με ευψυχίαν όσον ουδείς». Εμένα θα μου επιτρέψετε να τελειώσω την ομιλία μου με μια ακόμη λιτότερη έκφραση: «Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν πρωτοπόρος όσον ουδείς».
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. Ο γράφων έχει ασχοληθεί με τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου και το έργο του και σε άλλες ομιλίες του. Βλ. μ.ά. την εισήγησή του στο ΕΚΠΑ στις 16.12.1986 (δημοσιευμένη στους «Επίσημους Λόγους» του Πανεπιστημίου Αθηνών από πανεπιστημιακές τελετές της περιόδου 1986-1988, 29ος Τόμος), την ομιλία του στην Παλαιά Βουλή την 9.4.2014 (πρόκειται για ανάπτυξη παλαιότερης ομιλίας στο ΕΚΠΑ της 31.3.1993, δημοσιευμένη στα Ανάλεκτα του γράφοντος, σελ. 251-290), και την ομιλία του στις 5.12.2024 (ενώπιον της Ολομέλειας της Ακαδημίας Αθηνών, δημοσιευμένη στα πρακτικά της Ακαδημίας).
2. Βλ. π.χ. την αγόρευσή του στις 23.1.1924, ενώπιον της Δ΄ Συντακτικής Σέλευσης, δημοσιευμένη στον Τόμο «Αλεξάνδρου Παπαναστασίου, Μελέτες-Λόγοι, Άρθρα», 1957 (επιμέλεια Ξ. Λευκοπαρίδη), σ. 369.
3. Αγόρευση στις 25.3.1923 ενώπιον της ίδιας Συνέλευσης. Βλ. στον ίδιο Τόμο (παραπ. σημ. 2), σ. 393. Βλ. και Σταθόπουλο, Μελέτες Ι, 2007, σ. 521 επ.
4. Και σήμερα, υπό το ισχύον Σύνταγμα, η καθολικότητα της ψήφου των πολιτών, κατά το άρθρο 51§ 3 αυτού, συνδέεται αναγκαίως, βάσει τη δημοκρατικής αρχής, με την ισότητα της ψήφου.
5. Μελέτες, ό.π.( σημ. 2), σ. 384 (και εννοούσε αντιπροσωπεία στα νομοθετικά σώματα).
6. Μελέτες , ό.π. ( σημ. 2), σ. 359-360.
7. Ό.π.( σημ. 2), σ. 437.
8. Παπαναστασίου, ό.π. (σημ. 2), σ. 488.
9. Βλ. Παπαναστασίου, Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής για τη σύνταξη ΑΚ σε «Σχέδιον Αστικού Κώδικος», δημοσιευμένα από το Υπουργείο Δικαιοσύνης το 1933, έκδ. Εθνικού Τυπογραφείου, Τόμος Οικογ. Δ, σ. 549.
10. Στα Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής, ό.π., σελ. 523.
11. Βλ. Πρακτικά, ό.π. (σημ. 9), σ. 421-423· βλ. και Παπαναστασίου, ό.π. (σημ. 2), σ. 768 επ.
12. Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 428 επ.
13. Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής, ό.π, σ. 421 επ.
14. Βλ. Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 472 επ.
15. Βλ. π.χ. την αγόρευση του Παπαναστασίου στις 9.2.1927 στη Βουλή, δημοσιευμένη στον Τόμο των Μελετών του, ό.π. (σημ. 2), σ. 534.
16. Πρακτικά Αναθεωρητικής Επιτροπής, ό.π., σελ. 636.
